جنگل ها ضربه گیر باران های سیل آسا

تهران- خبرنگاران- پوشش گیاهی اعم از جنگلی و علفی در مقابل سیل مانند ضربه گیر عمل می نماید ولی ما بدون توجه به این واقعیت مهم، وسعت جنگل های کشور را از 18.5 میلیون هکتار در مدت 50 تا 60 سال اخیر به 12.5 میلیون هکتار کاهش دادیم که نتیجه آن وقوع سیل های مخرب و ویرانگر است که اخیراً نمونه آن را شاهد بودیم.

جنگل ها ضربه گیر باران های سیل آسا

به گزارش خبرنگاران، پوشش جنگلی بعد از مراتع مهم ترین و مؤثرترین عامل جلوگیری از فرسایش های آبی و خاکی هستند، این اکوسیستم های طبیعی کارنمودهای زیادی دارند که یکی از آن ها جلوگیری از وقوع سیل است، بنابر مطالعات اجرا شده از بین عوامل مختلف تأثیرگذار در بروز سیل، بیشترین سهم مربوط به پوشش گیاهی از نظر نوع، حجم پوشش و وضعیت خاک از نظر نفوذپذیری آب است.

یعنی هرچه وضعیت پوشش های جنگلی و منابع خاکی کشور وضعیت نامناسب تری داشته باشد احتمال وقوع سیل و ویرانی بیشتر است، با تمام این مزیت ها اما انسان هیچ گاه قدر این اکوسیستم های ارزشمند را ندانسته و بنا به اعلام منابع آماری و نقشه های موجود، جنگل های ایران از حدود 18.5 میلیون هکتار در سال های 1335، اکنون به 14.5 و به گفته ای 12.5 میلیون هکتار کاهش یافته است.

متأسفانه مساله، فقط کاهش حجم جنگل ها نیست بلکه با کاهش تراکم درختان در سطح جنگلی نیز روبرو هستیم به طوری که مثلاً جنگل های درجه یک به دو، درجه دو به سه، درجه سه به چهار و درجه چهار به پنج سقوط نموده است.

این میزان کاهش نه تنها ازنظر ارزش اقتصادی خسارت زیادی به کشور وارد می نماید بلکه خسارت ناشی از جاری شدن سیل و همچنین توفان و فرسایش خاک نیز قابل تأمل است، به طوری که در ابتدای سال جاری شاهد بروز سیل در چهار استان کشور از جمله گلستان، خوزستان، لرستان و فارس بودیم که خسارات جانی و اقتصادی زیادی به بار آورد.

مصطفی خوشنویس عضو هیات علمی بخش تحقیقات جنگل موسسه تحقیقات جنگل و مراتع کشور روز دوشنبه درباره تأثیر جنگل و پوشش گیاهی در جلوگیری از وقوع سیل به خبرنگار علمی خبرنگاران گفت: پوشش گیاهی اعم از علفی، بوته ای، درختچه ای و درختی را شامل می گردد که هر کدام به شکلی در کنترل آب باران و حرکت آن در دامنه های کوه نقش دارند و هر چه تراکم آن ها بالاتر رود احتمال حرکت آب در دامنه های کوه پایین تر می رود.

وی اضافه نمود: وقتی قطرات باران از بالا بر روی خاک سقوط می نمایند، اگر پوشش گیاهی نباشد ضربه وارد شده به خاک دو کار را هم زمان انجام می دهد؛ اول اینکه بر اثر ضربه وارد شده خاک سطح زمین متلاشی و پخش می گردد و این مسئله چسبندگی خاک را کاهش می دهد چون در ضربه اول قشر سطحی خاک از بین می رود، البته ممکن است مثلاً نیم میلی متر سطح خاک از بین برود اما به هرحال همان مقدار را هم متلاشی می نماید.

وی گفت: دومین آسیب اینکه چون پوشش گیاهی وجود ندارد و دامنه کوه شیب دار است آب در دامنه شیب دار آغاز به حرکت می نماید، بنابراین تصور کنید وقتی در یک لحظه صدها و صدها قطره باران با زمین برخورد می نماید و اگر هرکدام از این قطرات و ضربه های ناشی از آن مثلاً نیم سانتی متر خاک سطحی را متلاشی کند، مجموعه آن ها حجم زیادی می گردد.

وی ادامه داد: همچنین این حجم آب بر روی سطح نمی تواند پایدار بماند و طبق قانون جاذبه زمین، روی دامنه شیب دار آغاز به حرکت می نماید و به همراه خود، تمام ذرات متلاشی شده خاک را حمل می نماید که درنهایت به گل ولای تبدیل می گردد.

خوشنویس گفت: وقتی که آب خالص روی دامنه های کوه حرکت می نماید چون وزن مخصوص آن سبک تر است بنابراین نسبت به آب گل آلود خسارت کمتری به همراه دارد، وقتی آب گل آلود می گردد قدرت کندگی آن بالا می رود و اجسام در جهت خود مانند سنگ، قلوه سنگ و گیاهان خشک شده را به حرکت درمی آورد و برای همین است که سیل های گل آلود قدرت تخریب به مراتب بیشتری نسبت به آب زلال جاری دارند.

عضو هیات علمی بخش تحقیقات جنگل موسسه تحقیقات جنگل و مراتع کشور ادامه داد: در این میان هر چه شیب بیشتر باشد سرعت حرکت سیل نیز بیشتر می گردد و به صورت تصاعدی قدرت تخریب آن افزایش می یابد، حال در این میان وقتی پوشش گیاهی وجود داشته باشد قدرت تخریب کمتر می گردد.

وی درباره پوشش گیاهی شرح داد: پوشش گیاهی می تواند چند اشکوبه باشد، یعنی طبقات مختلفی داشته باشد، درختان، درختچه ها، بوته ها و گیاهان به ترتیب اشکوب را تشکیل می دهند حالا هر کدام از آن ها آسیب ببیند میزان تخریب افزایش می یابد، زمانی که قطرات باران با سرشاخه ها، تنه درختان، بوته ها و علف ها برخورد می نماید قدرت ضربه سقوط را از دست می دهد و آب به صورت پودری و ملایم روی سطح زمین جاری می گردد.

خوشنویس گفت: پوشش گیاهی در درجه اول، قدرت ضربه مخرب قطرات باران را از آن می گیرد، در مرحله دوم شاخ و برگ خزان نموده از درختان که روی زمین افتاده اند ضربه باران را کاهش می دهد، همچنین حجمی از آب را به خود جذب می نماید و مانع از آغاز حرکت آب باران در ساعات اولیه می شوند.

وی ادامه داد: وقتی شاخ و برگ ها آب را جذب کردند وزنشان زیاد می گردد و قدرت جذب و نگهداری آن ها نیز بالاتر می رود ضمن اینکه خود گیاهان که در سطح زمین به وفور پراکنده هستند مجال حرکت آب را می گیرند بنابراین وقتی سرعت حرکت آب کم شد یا به سمت صفر رفت به جای اینکه روی سطح زمین حرکت کند به داخل خاک نفوذ می نماید و از حجم روندگی آن کاسته می گردد.

خوشنویس گفت: همچنین تمام این گیاهان حجم زیادی ریشه در تمام افق های خاک دارند و وقتی آب می خواهد حرکت کند این ریشه ها تمام ذرات خاک را به خودشان می گیرند و نمی گذارند به راحتی آب، خاک را با خودش حمل کند، درنتیجه اگر روانآب سطحی هم داشته باشیم یک روانآب سطحی زلال با قدرت تخریب و کندگی پایین تر است.

وی ادامه داد: همچنین بخشی از آب باران به خصوص زمانی که درختان برگ دارند از طریق تاج درختان جذب می گردد و برچسبی برگ ها می ماند، سطح برگ ها و تنه ها خیس می گردد و بخش زیادی از حجم آبی که قرار است به زمین برسد را کم می نماید.

وی تأکید کرد: تمام این موارد نقش درختان در کنترل روان آب های سطحی است اما ما انسان ها بدون توجه به این کارنمودها اقدام به تخریب پوشش های گیاهی می کنیم.

** کاهش حجم و تراکم درختان در کشور

عضو هیات علمی بخش تحقیقات جنگل موسسه تحقیقات جنگل و مراتع کشور درباره وضعیت تخریب جنگل های کشور گفت: آنچه در سوابق وجود دارد و نقشه هایی که از گذشته بوده مثلاً سال های 1335 به قبل و همان دوره ها، جنگل های ایران را بیش از 18.5 میلیون هکتار برآورد نموده بودند که اکنون به 14.5 و به گفته ای تا 12.5 میلیون هکتار کاهش یافته است.

وی اضافه نمود: این کاهش حجم یک بُعد ماجراست، یک بُعد دیگر کاهش تراکم درختان در سطح جنگلی است، یعنی جنگل های درجه یک ما به درجه دو، درجه دو به سه، درجه سه به چهار و درجه چهار به پنج سقوط نموده اند، یعنی تراکم تاج و سطح هم کاهش یافته است به عبارتی در جایی ممکن است جنگلی با تراکم تاج 80 درصد بوده که اکنون به تراکم 40 یا 50 درصد رسیده است.

خوشنویس گفت: از سوی دیگر مراتع ما نیز همین طور آسیب دیده اند، یعنی پوشش های علفی هم از نظر کیفی، گونه ای، تنوع و حجم تنزل یافتند، با این روند است که بروز سیل را سال به سال در کشور بیشتر داریم.

** وقوع سیل اخیر در کشور اتفاقی نادر بود

وی به وقوع سیل اخیر در کشور اشاره نمود و اضافه نمود: سیلی که سال جاری در کشور رخ داد، یک اتفاق نادر بود که ممکن است هر 50 یا 100 سال یک بار بروز کند، مثلاً در منطقه ای مانند آبدانان در مدت24 یا 36 ساعت 220 میلی متر باران بارید با این حساب حتی اگر پوشش گیاهی ما هم خوب بود باز این حجم آب را نمی توانستند نگه دارند و سیل اتفاق می افتاد اما با شدت کمتر.

خوشنویس تأکید کرد: اما آسیب را از جای دیگر می بینیم، یعنی از یک سو مدیریت منابع آبی ما ضعیف است، همچنین رودخانه ها را تخریب و به حریم آن تجاوز کردیم، حریم این نیست که هر سال ببینیم آب تا کجا بالا آمده و از آن جلوتر نرویم بلکه حریم این است که ببینیم هر 50 سال یا 100 سال یک بار بروز حداکثری روان آب های سطحی یا سیلاب ها مرزشان تا کجاست و از آن جلوتر نرویم.

وی گفت: در واقع حریم رودخانه را حریم سالانه مشخص نمی نماید بلکه دوره های برگشت سیل های 50 ساله یا 100 ساله مشخص می نماید، وقتی که چنین سیل عظیمی رخ می دهد در مدت 100 سال هرچه ساختیم را تخریب می نماید و می برد.

** طرح آبخوان داری ضعیف عمل کرد

وی درباره طرح آبخوان داری و نقش آن در کنترل سیلاب گفت: طرح آبخیزداری یا آبخوان داری با هدف کنترل سیلاب ها طراحی شد اما فقط در سطح 10 هزار هکتار اجرا شد که در مقابل این همه وسعت جنگل و مرتع در کشور به هیچ عنوان به چشم نمی آید.

خوشنویس اضافه نمود: این طرح در درجه اول با توجه به تغییرات بارندگی ها در کشور شکل گرفت زیرا شاهد تغییر باران های ملایم قدیمی به باران های رگباری تند هستیم، برای کنترل آب ناشی از این رگبارهای تند طرح آبخوان داری تعریف شد تا بتواند از سرعت آب در دامنه ها، دره ها و آبراه ها کم کند و به آب مجال نفوذ به داخل خاک بدهد اما در کشور درست انجام نشد و همان میزانی که انجام شد اصلا نمود ندارد.

**مسئولان پاسخگو باشند

وی درباره پیش بینی وقوع سیل در کشور گفت: با اینکه تخصص من، آبخیزداری نیست اما با مطالعه داده های اخیر در زمینه آب وهوای کشور متوجه شدم که باید منتظر وقوع سیل باشیم آن وقت چرا نباید مسئولانی که این امر تخصص آن هاست تشخیص ندهند و هشدارهای لازم را اعلام ننمایند؟ به نظر می رسد خیلی کوتاهی شده است.

وی ادامه داد: گفته می گردد مسئولان دریچه های سد دز را دیر باز کردند چون سد داشت سرریز می کرد، حال سؤال این است که چرا زودتر این میزان حجم آب ورودی به سد را پیش بینی نکردند و دریچه ها را دیر باز کردند؟ درواقع زمانی باز کردند که در اوج بارندگی همه جا داشت باران می بارید یعنی حتی اگر دریچه باز نمی شد دیگر سیل راه افتاده بود، دریچه را هم باز کردند و آب آن به دیگر آب ها اضافه شد درحالی که اگر 10 روز زودتر باز می کردند و سد تخلیه می شد حداقل دیگر آب سد به سیل اضافه نمی شد و تخریب کمتری صورت می گرفت.

خوشنویس با تاکید بر لزوم پاسخگویی مسئولان گفت: آیا در حوضه آبخیزی مانند استان لرستان و خوزستان که وسعت آن به چند میلیون هکتار می رسد چنین حجم آبی قابل تشخیص نبود؟ قطعاً چنین حجم آبی قابل برآورد بود، امروزه به راحتی می توان با انواع نرم افزارها برآورد کرد که مثلاً با این حجم باران چه مقدار روانآب فراوری می گردد، کشش رودخانه های ما چقدر است و آب تا چه ارتفاعی بالا می آید اما به نظر می رسد به این مسائل، توجهی نشد.

به گزارش خبرنگاران، در پی وقوع بارش های سنگین و کم سابقه از ابتدای سال در استان های شاقتصادی، غربی و جنوب غربی کشور و به دنبال آن جاری شدن سیلاب در این مناطق، خسارات جانی و اقتصادی فراوانی وارد شده است و در این میان، استان های گلستان، خوزستان، لرستان و فارس، بیشترین آسیب ها را متحمل شده اند و تاکنون 71 کشته بر جای گذاشته است.

علمی 9014** 1055

منبع: ایرنا

به "جنگل ها ضربه گیر باران های سیل آسا" امتیاز دهید

امتیاز دهید:

دیدگاه های مرتبط با "جنگل ها ضربه گیر باران های سیل آسا"

نظرتان را در مورد این مقاله با ما درمیان بگذارید